4. Antolaketa-sistemetako baliabideak

Robert J. Glushko, Daniel D. Turner, Kimra McPherson, Jess Hemerly

4.5 Baliabideak denboran

«Zer da baliabidea?» eta «Nola identifikatuko dugu?» gisako galderei erantzutea lantegi konplexua da, eta, sarritan, modu jarraituan lan egin behar da, halako galderei egoki erantzuteko antolaketa-sistema garatu ahala. Baliteke hainbat gauza ezagutu behar izatea: nola aldatzen den baliabide bat denboran, edo batere aldatzen ez den (baliabidearen iraunkortasuna); baliabidearen egoera edo edukia martxan jartzen al diren une jakin batean (baliabidearen eraginkortasuna); baliabidea benetan ote den esaten duen hori (baliabidearen egiazkotasuna) eta batzuetan jakin behar dugu nork egiaztatu duen baliabidearen egiazkotasuna denboran (baliabidearen jatorria). Baliabide bat izan daiteke iraunkorra, baina egiazkotasunari buruzko galderak egin nahi baditugu, eta erantzun egiaztatuak jaso, kustodia-kate erregistratu batek dakarren jatorriaren premia izango dugu. Eraginkortasunak, berriz, deskribatzen du zeintzuk diren baliabidearen bizi-zikloaren mugak denbora-lerroan.

4.6 marrazkiak –Baliabideak denboran– lau kontzeptu hauen arteko harremanak erakusten ditu: Iraunkortasuna, Jatorria, Egiazkotasuna eta Eraginkortasuna.

4.5.1 Iraunkortasuna

Zure antolaketa-sistemako «gauza bat»ek zer esanahi duen adostu ostean ere, beste galdera bati erantzun behar izango diozu oraindik: ea zein den baliabidearen identitatea denboran, edo, bestela esanda, zein den baliabidearen iraunkortasuna.

4.5.1.2 Baliabide iraunkorrak

Sarritan, iraunkortasunak zerikusia izaten du teknologiarekin; hala ere, garrantzitsuagoa da iraunkortasunari buruzko beste ikuspegi hau: instituzio edo antolakunde batek zenbait jarduera egiteko konpromisoa hartzea, eta jarduera horiek denboran egitea, ziurtatze aldera baliabidea eskura egongo dela haren beharra dagoenean. Beste era batera esanda, iraunkortasuna ziurtatzeko, kontserbazio- (ikus 3.5.2 atala) eta gobernantza-jarduerak (ikus 3.5.4 atala) gauzatzen dira.

Kontserbazioaren eta iraunkortasunaren arteko harreman sotilak galdera interesgarri batzuk hauspotzen ditu honako gai honen inguruan: baliabide batek bere horretan irauten badu denboran, zer esan nahi du horrek? Hona hemen iraunkortasuna zer den adierazteko modu bat: baliabide iraunkor bat ez da inoiz aldatzen. Nolanahi ere, baliabide fisikoek mantentze-lanen premia izaten dute, konpondu edo zaharberritu egiten dira, irisgarriak eta erabilgarriak izan daitezen, eta pentsa genezake, beharbada, jarduera horiek jatorrizko baliabidea eraldatuko dutela neurri batean behintzat, eta beraz baliabide ezberdin bat bihurtuko direla. Halaber, baliabide digitalen kopiak egin behar dira aldian behin, baita migratu ere, eskura jarrai dezaten, eta baliteke, prozesu horretan, baliabideen formatu digitala aldatzea.

4.5.2 Eraginkortasuna

Baliabide askok, edo horien ezaugarri askok, eraginkortasun lokatiboa edo denborazkoa daukate, hau da, denbora edo toki jakin batean jartzen dira martxan; hortaz, ziur asko, eraginkor izateari utziko diote etorkizuneko data batean, eta baliteke eraginkor izateari uztea zenbait tokitan.

Eraginkortasun tenporala –«bizitzeko denbora» ere deitzen zaiona– denbora-tarte baten bidez adierazi ohi da orokorrean: hau da, bi dataren arteko tartea adieraziz. Lehenik, baliabidea eraginkor bihurtzen den data agertzen da, eta, ondoren, baliabideak noiz utziko dion eraginkor izateari edo noiz iraungiko den adieraz daiteke. Baliabide-mota batzuei dagokionez, sorrera-unetik beretik izaten dira eraginkorrak; beste batzuen kasuan, ordea, eraginkortasun-data ez da sorrera-unea, beranduagoko momentu bat baizik. Adibidez, gerta liteke lege bat azaroan onartzea, baina hurrengo urteko urtarrilaren 1ean sartzea indarrean; kreditu-txartelak, bestalde, aktibatu egin behar dira erabili aurretik, eta iraungipen-dataren ostean ezin dira gehiago erabili. «Eraginkortasun-data»k dira produktu galkorren «iraungipen-daten» ifrentzua. Eraginkortasun-datak adierazten du noiz den produktu bat «ona»; iraungipen-datak, berriz, produktua noiz galtzen den adierazten du, eta, era berean, artxibatu edo ezabatu egin behar dela.

Gaur egun, halako mugaldeek arazoak sortzen dizkiote Google Maps aplikazioari, nazioarteko muga jakin batzuk erakusten dituenean. Google, izan ere, bere zerbitzariak kokatuta dauden herrialdeko legeen mende dago; hori dela-eta, eztabaidagai dauden mugak aurkezteko garaian, ostatu ematen dioten herrialdearen ikuspuntuarekin bat egin behar du, herrialde espezifiko bati dagokion Googleko gune bat erabiltzen denean mapara iristeko.

Kasu gehienetan, eraginkortasunak berekin dakartza koherentziari loturiko baldintzak, garrantzitsua baita garai batean baliabideek izan duten konfigurazioa zehaztu eta berreraiki ahal izatea. Baliteke urtarrilaren 1an zerga berri bat sartzea indarrean; halere, gobernuak zure errenta-aitorpenak ikuskatzen baldin baditu, zera egiaztatuko dute: ea, errenta-aitorpena egin zenuenean, garaian indarrean zeuden legeak bete zenituen.

4.5.3 Egiazkotasuna

Zailagoa da, ordea, egiazkotasun digitala zehaztea. Baliabide digitalak ia-ia dohainik erreproduzitu daitezke, kokapen batean baino gehiagotan egoten dira, izen ezberdinak izan ditzakete dokumentu berdinean, edo izen berdinak hainbat dokumentutan, eta bestelako arazoak dakartzate, item fisikoekin suertatzen ez direnak. Badira zenbait konponbide teknologiko, egiazkotasun digitala ziurtatzeko balio dutenak, adibidez, denbora-zigiluak, ur-markak, enkriptatzea eta sinadura digitalak. Nolanahi ere, ikertzaileak metodo teknologikoez fidatzen diren arren oro har, teknologia-zaleak eszeptikoagoak izan ohi dira halako metodoei dagokienez, bai baitakite saihesbideak eta faltsutzeak sortu daitezkeela. Egiazkotasuna frogatzeko sistema teknologiko sofistikatuak indarrean egonda ere, dokumentu baten identitateari dagokionez, ezin dugu guztiz ziurtzat jo bere identitatea jarraikorra izan dela betidanik, baizik eta, soil-soilik, «kustodia-kate»ko lehen katebegitik.

4.5.4 Jatorria